Osmanska arhitektura u Srbiji: Najrigorozniji kulturocid u ljudskoj historiji

Iz današnje perspektive, priče o Beogradu iz osmanskog perioda liče na fantastične priče pune pretjerivanja i „nemogućih“ podataka. Tragedija u svemu tome jeste što su te priče zaista i istinite. Beograd je rame uz rame sa Sarajevom i Skopljem bio prestolnica islamske kulture i umjetnosti na Balkanu.

Historija osmanske arhitekture u Srbiji predstavlja izuzetno bogat kreativni period, nenadmašan za sve ono što je bilo ranije, ili što će se kasnije pojaviti u toj zemlji na polju umjetnosti. Međutim, ta je historija (kad je riječ o materijalnim ostacima) zbrisana neviđenim činom barbarizma. Poslije odlaska Osmanlija i protjerivanja Bošnjaka iz Srbije, prvi zadatak srpskih političkih i kulturnih elita bio je zatiranje svih ostataka osmanske arhitekture. To je bio jedan od najrigoroznije sprovedenih kulturocida u ljudskoj historiji što je imalo ogromne posljedice po fizionomiju gradova. Pa tako, na primjer, danas ne možemo govoriti o historijskoj jezgri Beograda jer ona ne postoji, tačnije srušena je (u toj devastaciji učestvovala je i Austrija početkom 18. st.). Od stotina objekata osmanske arhitekture, nekada prisutnih u Srbiji, danas možemo govoriti samo o ostacima ostataka. U tom smislu, nisu sačuvane niti mikrocjeline koje bi koliko toliko davale sliku o nekadašnjem Beogradu, Nišu, Valjevu, Užicu ili Smederevu. Prema tome, možemo govoriti o samo nekoliko „preživjelih“ građevina bez ikakvog historijskog konteksta. Na čitavom području današnje Srbije i Crne Gore, značajnije cjeline islamske arhitekture prisutne su samo u mjestima gdje Bošnjaci i Albanci čine većinu.

Beograd je bio prestolnica islamske kulture i umjetnosti
Ali vratimo se malo u historiju. Iz današnje perspektive, priče o Beogradu iz osmanskog perioda liče na fantastične priče pune pretjerivanja i „nemogućih“ podataka. Tragedija u svemu tome jeste što su te priče zaista i istinite. Beograd je rame uz rame sa Sarajevom i Skopljem bio prestolnica islamske kulture i umjetnosti na Balkanu. Razvoju ovog grada pogodovala je i dobra politička klima. Srbija je bila poznata kao stabilna teritorija u svakom pogledu, s obzirom da je bila u zaljeđu Bosne koja je praktično bila krajište osmanskog carstva i neprestalno na udaru evropskih ratnih koalicija. To je ujedno bio i najprosperitetniji period u historiji srpskog naroda. Gradovi su od skromnih srednjovijekovnih trgovišta iz perioda Ugarskog jarma prerastali u razvijene ekonomske centre u kojima su svoje mjesto nalazili ljudi svih konfesija. Najpoznatiji opis Beograda iz osmanskog perioda jeste onaj Evlije Čelebije iz druge polovine 17. stoljeća. Podaci koje on navodi su impresivni i govore o veličini i slavi osmanskog Beograda. Na osnovu tog svjedočenja Beograd je imao 270 džamija i na desetine medresa, tekija, hanova, rezidencija itd. Mada neki historičari sumljaju u ove brojke, one su na osnovu različitih istraživanja najvećim dijelom i potvrđene. Iako se čini da je pogotovo preuveličan broj džamija, moramo razumijeti šta je pod pojmom džamije Evlija Čelebija podrazumijevao. Najrealnije je procjeniti da je Beograd imao između 160 i 180 džamija, od toga oko 20 kupolnih. Ova brojka od 270 džamija vjerovatno obuhvata i mesdžide pa je na taj način ona sasvim prihvatljiva, ako uzmemo u obzir činjenicu da je na svom vrhuncu Beograd u osmanskom periodu imao oko 100.000 stanovnika (16. i 17. st.).

Beograd,-Bajrakli-dzamija,-P.-Marjanovic

Foto/ Bajrakli džamija u Beogradu

Danas, nažalost imamo samo jednu preostalu džamiju. Bajrakli džamija izgrađena je 1575. godine a prvobitno je nosila naziv Čohadži Hadži Alijina džamija po svom osnivaču. Vremenom je mijenjala imena a danas je poznata kao Bajrakli džamija. Riječ je o jednoprostornoj kupolnoj džamiji netipičnoj za klasičnu osmansku arhitekturu zbog izuzetno naglašenog tambura (zid u gornjoj zoni građevine na koji se oslanja kupola). Na osnovu sačuvanih fotografija i crteža starog Beograda, izgleda da su mnoge kupolne džamije slijedile obrazac Bajrakli džamije, što Beograd jednim dijelom odvaja od uobičajnih arhitektonskih tendencija prisutnih u drugim gradovima Balkana.

Autor: Kenan Šurković, glav. i odg. urednik Islamicarts magazina

Prikaži više

Slični članci

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

AdBlocker detektovan.

Podržite nas tako što ćete ugasiti AdBlocker. Na portalu se nalaze samo reklame Google Adsense-a i reklame koje sami kreiramo. Ne brinite za sigurnost vašeg računara. Hvala.